Wanneer wordt een abstract schilderij echt kunst?

Een vraag die iedere kunstenaar zichzelf zou moeten stellen

En daar ook voor zichzelf het antwoord op moet weten

Iedereen heeft het weleens gehoord. "Dat kan een kind ook." Of: "Het is toch alleen maar wat verf op een doek?" Vooral abstracte kunst roept dit soort reacties nog wel eens reacties op. Maar wanneer is een verzameling verfstreken meer dan zomaar verf? Wanneer spreken we van een abstract schilderij? En wanneer noemen we dat schilderij dan kunst? Het antwoord is minder eenvoudig dan je misschien denkt.

In het kort

• Een abstract schilderij wordt niet automatisch kunst omdat er verf op een doek zit. Materialen alleen zijn niet genoeg. Idee, samenhang, keuzes en betekenis spelen een belangrijke rol in hoe een kunstwerk wordt ervaren.

• Wat als kunst wordt gezien, hangt deels af van afspraken binnen de kunstwereld. Musea, kunstenaars, verzamelaars en kunsthistorici hebben invloed, maar uiteindelijk beslist iedere kijker ook zelf wat een kunstwerk met hem of haar doet.

• Voor kunstenaars is het daarom belangrijk om niet alleen aandacht te besteden aan techniek, maar ook aan intentie, beeldtaal en de keuzes achter het werk. Juist die maken het verschil tussen toeval en een overtuigend kunstwerk.

Meer dan verf op een doek

Een abstract schilderij bestaat vaak uit kleuren, lijnen, vormen en structuren. Wie snel kijkt, ziet misschien alleen een verzameling verf dat op het eerste gezicht snel op een doek is "Neergekwakt." Toch ziet de kunstenaar er meestal veel meer in.

Iedere kleur is bewust gekozen.

Iedere vorm heeft niet zomaar een plaats gekregen.

Iedere penseelstreek is onderdeel van een groter geheel.

Dat betekent niet dat iedere keuze vooraf precies is bedacht. Veel abstracte kunstenaars werken juist intuïtief. Maar ook intuïtie is een vorm van steeds maar kiezen. Tijdens het schilderen wordt steeds opnieuw besloten wat er blijft en wat verdwijnt. Daardoor ontstaat langzaam een beeld dat meer is dan een verzameling losse verfstreken.

Wanneer is iets een kunstwerk?

Dat is een vraag waar al heel eeuwenlang over wordt nagedacht. Zonder veel succes.

Er bestaat namelijk geen regel die zegt wanneer iets kunst is.

Is een schilderij kunst omdat het er mooi uitziet?

Omdat het technisch knap gemaakt is?

Omdat het emoties oproept bij de kijker?

Of omdat een museum het tentoonstelt?

Waarschijnlijk is het antwoord een combinatie van al deze dingen.

Een kunstwerk ontstaat vaak doordat verschillende elementen samenkomen: vakmanschap, creativiteit, persoonlijke keuzes, een idee en een vorm die mensen aan het denken of voelen zet.

De rol van de kunstwereld

Toch speelt ook de kunstwereld een belangrijke rol.

Galerieën, musea, kunstopleidingen, verzamelaars en kunsthistorici bepalen voor een deel welke kunstenaars aandacht krijgen en welke werken worden bewaard.

Je zou kunnen zeggen dat er binnen de kunstwereld bepaalde afspraken bestaan over wat als kunst wordt gezien.

Maar die afspraken veranderen voortdurend.

Kunstenaars die vroeger werden afgewezen, worden nu soms als grote vernieuwers beschouwd. Andersom zijn er ook kunstenaars die ooit beroemd waren en later bijna vergeten zijn. Dat laat zien dat kunst nooit helemaal vastligt.

Een verhaal uit het atelier

Bas werkte aan een serie abstracte schilderijen. Hij experimenteerde met dikke lagen verf, krassen en grote kleurvlakken. Tijdens een open atelier kwam een bezoeker binnen.

Die keek enkele seconden naar een doek en zei lachend:

"Mijn kleindochter van zes maakt ook zulke schilderijen."

Bas voelde zich even geraakt.

Later die middag kwam een andere bezoeker binnen. Zij bleef juist lang voor hetzelfde schilderij staan.

"Wat bijzonder," zei ze. "Ik zie hier een strijd tussen rust en beweging. Dat raakt me."

Bas keek verbaasd. Hij had precies met dat spanningsgevoel gewerkt.

Na afloop sprak hij met een oudere kunstenaar over de twee totaal verschillende reacties.

"Welke van die twee heeft er nu gelijk?" vroeg hij.

De oudere kunstenaar glimlachte.

"Misschien allebei wel. De één zag alleen de verf. De ander keek verder en ging op zoek naar wat het werk vertelde."

Vanaf dat moment begreep Bas dat een kunstwerk niet alleen bestaat uit wat erop te zien is, maar ook uit de ontmoeting tussen maker en kijker.

Het verschil tussen toeval en keuzes

Stel dat iemand inderdaad willekeurig verf op een doek gooit.

Kan dat kunst zijn?

Misschien.

Maar dan ontstaat meteen een volgende vraag.

Waarom gebeurde dat?

Welke gedachte zat erachter?

Welke keuzes zijn daarna gemaakt?

Een kunstenaar maakt voortdurend beslissingen. Soms heel bewust, soms bijna automatisch.

Er wordt gekeken naar kleur, ritme, balans, spanning, contrast, licht, textuur en compositie.

Juist die reeks keuzes geeft een kunstwerk vaak zijn eigen karakter.

Dat betekent niet dat iedere kijker al die keuzes direct ziet. Maar ze zijn er meestal wel.

Betekenis ontstaat op verschillende manieren

Niet ieder abstract schilderij vertelt een duidelijk verhaal.

Sommige kunstenaars willen vooral een gevoel oproepen.

Anderen onderzoeken kleur, vorm of materiaal.

Weer anderen reageren op maatschappelijke gebeurtenissen of persoonlijke ervaringen.

Daardoor kan hetzelfde schilderij voor verschillende mensen een andere betekenis hebben.

Dat is geen zwakte van abstracte kunst.

Juist die openheid maakt dat kijkers hun eigen ervaringen kunnen meenemen.

Kunst is ook een ontmoeting

Een kunstwerk is pas echt compleet wanneer iemand ernaar kijkt.

De kunstenaar brengt ideeën, gevoel en vakmanschap mee.

De kijker brengt herinneringen, smaak, kennis en emoties mee.

Tijdens die ontmoeting ontstaat de beleving van het kunstwerk.

Soms herkennen kunstenaar en kijker elkaar direct.

Soms begrijpen ze elkaar helemaal niet.

En soms ontdekt de kijker iets waar de kunstenaar zelf nog niet aan had gedacht.

Dat maakt kunst levendig.

Blijf jezelf deze vragen stellen

Voor jou als kunstenaar is het daarom zinvol om regelmatig stil te staan bij je eigen werk.

Waarom heb ik deze keuzes gemaakt?

Wat wil ik onderzoeken?

Welke gevoelens of gedachten wil ik oproepen?

En misschien nog wel de belangrijkste vraag:  Is dit schilderij alleen een verzameling verfstreken, of vormen al mijn keuzes samen een overtuigend geheel?

Dat zijn geen vragen waarop maar één juist antwoord bestaat.

Wel helpen ze je om steeds bewuster te werken en je eigen beeldtaal verder te ontwikkelen.

Kunst is meer dan een afspraak

Misschien is kunst inderdaad voor een deel een onderlinge afspraak. De kunstwereld bepaalt mede welke werken worden verzameld, besproken en tentoongesteld. Maar daarmee is niet alles gezegd.

Kunst leeft uiteindelijk niet alleen in musea of galerieën. Zij leeft ook in de ontmoeting tussen een kunstwerk en een kijker.

Een abstract schilderij wordt daarom niet bijzonder doordat er toevallig verf op een doek zit. Het krijgt waarde doordat een kunstenaar bewuste keuzes maakt, een eigen visie ontwikkelt en iets weet op te roepen dat mensen laat kijken, voelen of nadenken.

Misschien is dat wel de mooiste omschrijving van kunst. Niet een vaste afspraak waar iedereen zich aan houdt, maar een voortdurende uitnodiging om anders te kijken. En juist daardoor blijft kunst zich steeds opnieuw ontwikkelen.

Wil je meer leren over abstracte kunst, beeldtaal, compositie, betekenis en de manier waarop kunst wordt ervaren? Lees dan veel artikelen over kunstenaarschap, kunstgeschiedenis en artistieke ontwikkeling. Hoe beter je begrijpt waarom een kunstwerk werkt, hoe bewuster je jouw eigen stijl en beeldtaal kunt ontwikkelen.